მარიაჟობის ეკონომიკა – ტორსტეინ ვებლენი

XIX საუკუნის ბოლოს ამერიკელმა ეკონომისტმა, ტორსტეინ ვებლენმა (1857-1929) წარმოადგინა ძალიან საინტერესო თეორია, თუ რატომ სვამენ და ეწევიან ადამიანები საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში. ამ შესანიშნავი ნაშრომის მეოთხე თავში „წარმატებული კლასის თეორია“ (1899) ის ამტკიცებს, რომ ღარიბებს მოწევითა და სმით სურთ, თავი მდიდრებად გაასაღონ, რადგან ღარიბებს არ აქვთ საშუალება, იყიდონ ფუფუნების ისეთი საგნები, როგორიცაა ალკოჰოლი და თამბაქო.

მიუხედავად იმისა, რომ დალევა და მოწევა საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში დღეს აღარავის აკვირვებს, ვებლენის იდეებმა დემონსტრაციული მოხმარების შესახებ საფუძველი ჩაუყარა ე.წ. „მარიაჟობის“ ეკონომიკურ ანალიზს. ვებლენის აზრით, დემონსტრაციული ნივთები გამოირჩევა ერთი პარადოქსული თავისებურებით – ფასების ზრდასთან ერთად, მათზე მოთხოვნაც იზრდება. ამისი მიზეზი ისაა, რომ ვებლენის ნივთებს ძირითადად „სამარიაჟოდ“ მოიხმარენ, და ვინაიდან ძვირადღირებული ნივთებით „მარიაჟობა“ უფრო ადვილია, ამიტომ ლოგიკურია, რომ ფასის ზრდასთან ერთად მოთხოვნაც იზრდება. ვებლენის ნივთები შეიძლება იყოს ყველაფერი – როლექსის საათი, ძვირადღირებული მობილური ტელეფონი, ბრენდული ტანისამოსი, ლამაზი მანქანა. რაც მეტია ამ ნივთების ფასი, მით მეტად ყიდულობს მას ხალხი, რათა სხვებზე მოახდინოს შთაბეჭდილება.

ვებლენი მიიჩნევდა, რომ საბაზრო ეკონომიკაში მომხმარებლები განიცდიან ყველა შესაძლო საზოგადოებრივ და ფსიქოლოგიურ წნეხს, რაც მათ უბიძგებს არარაციონალური გადაწყვეტილებების მიღებას. მისი ეს თეზისი წინააღმდეგობაში მოდის დღესდღეობით გაბატონებულ ნეოკლასიკურ ეკონომიკურ სკოლასთან, რომლის თანახმად ყველაზე ადამიანის რაციონალურად იღებს გადაწყვეტილებას. ეკონომიკურ აზრში ვებლენის დაკვირვება ”ვებლეის ეფექტით” დამკივდრდა. ”დემონსტრაციული მოხმარება” მომხარებელს საშუალებას აძლევს თავის სოციალურ მნიშვნელობას და სტატუსს გაუსვას ხაზი, რაც რაციონალიზმთან საერთოდ არაა კავშირში. შორს რომ არ წავიდეთ, საქართველოშიც უამრავ მაგალითს შევხვდებით, როდესაც 400-500 ლარის ანაზღაურების მქონდე მოზარდები 2000-3000 ლარიან იაფონებს განვადებით ყიდულობენ და 2 წლის განმავლობაში იხდიან ამ თანხას.

ტორსტეინ ვებლენი

ვებლენი ტავის ნაშრომებში ავითარებს იდეას იმის შესახებ, რომ ჩვენ თვითმხილველები ვართ კონფლიქტისა მუდმივი ”ფულად” და ”საწარმოო” აქტივობებს შორის, ”საქმიან დაწესებულებებს” და ”სამანქანო პროცესს” შორის, – სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ფულის კეთებას და კეთილდღეობის შექმნას შორის. ვებლების აზრით, კაპიტალიზმის დროს ჩვენ კლასობრივი ომის მომსწრენი ვართ, ოღონდ არ ბურჟუაზიას და პროლეტარიატს შორის მარქსისტული გაგებით, არამედ ბიზნესმენებსა და ინჟინრებს შორის. ფულადი მოგების პრიზმიდან აზროვნების ჩვევა არის ის, რაც აერთიანებს ბანკირებს, ბროკერებს, იურისტებს, მენეჯერებს. ამის საპირისპიროდ სამუშაო ძალას (სამეწარმეო მუშები) და უფრო მეტად ტექნიკოსებს და ინჟინრებს, ვინც მათ საქმიანობას აკონტროლებენ, სამანქანო წარმოების დისციპლინა აერთიანებთ.

ვებლენის ძირითადი მნიშვნელობა ეკონომიკურ აზრში, როგორც უკვე ავღნიშნეთ დაკავშირებულია მის წიგნთან ,,წარმატებული კლასის თეორია” [The Theory of the Leisure Class] . ვებლენი აკრიტიკებს წარმატებულ კლასს, (რომელიც უშუალოდ დაკავშირებულია ბიზნესთან) მფლანგველური მომხმარებლობისათვის ხელის შეწყობის გამო. იმისათვის, რომ მოახდინოს შთაბეჭდილება საზოგადოების დანარჩენ ნაწილზე, წარმატებული კლასი ,,დემონსტრაციულად ისვენებს”(დროის არაპროდუქტიული ფლანგვა) და ,,დემონსტრაციულად მოიხმარს”(ხარჯავენ საქონელზე საქონლის ღირებულებაზე მეტ ფულს). ეს ახდენს გავლენას საზოგადოების სხვა კლასებზე და ისინიც, პირდაპირ თუ ირიბად, ცდილობენ მათ მიბაძონ. შედეგად, ყალიბდება დროისა და ფულის მფლანგველი საზოგადოება. რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ვებლენის ამ ნაშრომში არის ის, რომ იმდროინდელი სოციოლოგიური ნაშრომების უმრავლესობისაგან განსხვავებით (როგორც ვებლენის სხვა შრომებიც) ,,წარმატებული კლასის თეორია” ძირითად ყურადღებას უთმობს არა წარმოებას, არამედ მოხმარებას. ამგვარად, ამ ნაშრომმა იწინასწარმეტყველა სოციალური თეორიების ინტერესების გადანაცვლება წარმოებიდან მოხმარებისაკენ.

One thought on “მარიაჟობის ეკონომიკა – ტორსტეინ ვებლენი

  1. კაი გამარჯობა. წარმატებული არა . მოცალე კლასის თეორია უფრო შეესაბამება Leisure Class”-ს

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s